موسیقی کلاسیک عربی · شعر فارسی

رباعیات خیام با صدای ام‌کلثوم

جلد اجرای رباعیات الخیام با صدای ام‌کلثوم
خواننده ام‌کلثوم آهنگساز ریاض السنباطی شعر عربی احمد رامی الهام‌گرفته از رباعیات خیام

از نیشابور تا قاهره؛ جایی که نگاهِ خیام به زندگی، در زبان عربیِ احمد رامی بازآفرینی شد و ریاض السنباطی آن را به یکی از باشکوه‌ترین روایت‌های موسیقی کلاسیک عربی تبدیل کرد. برای شنیدن اجرا، از نوار پخش پایین صفحه استفاده کنید.

چرا این اجرا در میان آثار موسیقی عربی جایگاهی متمایز دارد

در نیم قرن فعالیت هنری ام‌کلثوم، آثار زیادی از او باقی مانده که هرکدام جایگاهی ویژه در حافظه‌ی موسیقی عربی دارند؛ «رباعیات الخیام» اما از جهتی متفاوت است. بسیاری از پژوهشگران و علاقه‌مندان موسیقی عربی این اثر را تلاشی می‌دانند برای آوردن نگاه فلسفی و شاعرانه‌ی یک شاعر ایرانی به قلب موسیقی کلاسیک عربی؛ ترکیب صدای ام‌کلثوم، شعر احمد رامی و آهنگ ریاض السنباطی اثری ساخته که فراتر از یک تصنیف معمول ایستاده است.

آنچه این اجرا را ماندگار کرده، فاصله‌ای است که با احتیاط پر شده: میان اندیشه‌ی خیامی درباره‌ی زمان، مرگ و لذت لحظه، و زبان آوازی مقامات عربی که برای بیان همین اندیشه‌ها بازسازی شده است.

احمد رامی که بود؟

احمد رامی (۱۸۹۲–۱۹۸۱) شاعر و ترانه‌سرای مصری، یکی از نزدیک‌ترین همکاران ام‌کلثوم بود و طی چند دهه ده‌ها ترانه برای او سرود. بر اساس روایت رایج زندگی‌نامه‌ی او، رامی دوره‌ای برای تحصیل زبان‌های شرقی در پاریس اقامت داشت و در همان سال‌ها با ادبیات فارسی، از جمله شعر خیام، آشنا شد؛ آشنایی‌ای که به یکی از دلبستگی‌های فکری او تبدیل شد.

همین روایت می‌گوید که او فارسی را در همان چارچوب آکادمیک دنبال کرد تا بتواند مستقیم‌تر با متن رباعیات سروکار داشته باشد. حاصل این دلبستگی، برگردانِ منظوم رامی از رباعیات خیام به عربی بود؛ کاری که نام او را، فارغ از شهرت به‌عنوان ترانه‌سرای ام‌کلثوم، در کنار مترجمان ادبیات فارسی به عربی نیز مطرح کرد.

آیا این ترجمه‌ی رباعیات خیام است؟

پاسخ کوتاه: نه. آنچه در این اجرا می‌شنویم، ترجمه‌ی کلمه‌به‌کلمه‌ی رباعیات خیام نیست. باید آن را یک اقتباس شاعرانه و نوعی بازآفرینی بر پایه‌ی جهان‌بینی خیام دانست؛ متنی که از میان مضامین اصلی رباعیات — گذر عمر، نامعلومی فردا، غنیمت‌شمردن لحظه، نسبت انسان با مرگ — زبانی تازه برای آواز عربی ساخته است.

نکته‌ی مهم: در بخش بعد، برای هر قطعه از متن عربی، رباعی فارسی‌ای آورده‌ایم که با آن هم‌راستایی مضمونی دارد. این به معنای تطابق مستقیم بیت‌به‌بیت نیست؛ عبارت‌هایی مثل «الهام‌گرفته از» یا «شباهت مضمونی نزدیک» را عمداً به‌جای هرگونه ادعای قطعیِ ریشه‌یابی به‌کار برده‌ایم.

رباعی‌هایی که در این اجرا بازتاب یافته‌اند

۰۱ الهام‌گرفته از

لا تشغل البال بماضي الزمان
ولا بآتي العيش قبل الأوان

از دی که گذشت هیچ از او یاد مکن فردا که نیامده‌ست فریاد مکن بر نامده و گذشته بنیاد مکن حالی خوش باش و عمر بر باد مکن

رها کردن گذشته و آینده و تمرکز بر همین لحظه — از نزدیک‌ترین پژواک‌های فکری این رباعی در متن عربی.

۰۲ الهام‌گرفته از

غداً يظهر الغيب واليوم لي
وكم يخيب الظن في المقبل

چون عهده نمی‌شود کسی فردا را حالی خوش دار این دل پر سودا را می نوش به ماهتاب ای ماه که ماه بسیار بتابد و نیابد ما را

یکی از مرکزی‌ترین اندیشه‌های خیام: فردا در پرده‌ی غیب است و امروز تنها چیزی است که واقعاً از آنِ ماست.

۰۳ شباهت مضمونی نزدیک

القلب قد أضناه عشق الجمال
والصدر قد ضاق بما لا يقال

ای وای بر آن دل که در او سوزی نیست سودازدهٔ مهر دل‌افروزی نیست روزی که تو بی عشق به سر خواهی برد ضایع‌تر از آن روز تو را روزی نیست

در این بخش، رامی از فلسفه‌ی محض فاصله می‌گیرد و به قلمرو عشق و زیبایی نزدیک می‌شود؛ فضایی که در رباعیات خیام هم حضور دارد، بی‌آنکه بتوان پیوندی بیت‌به‌بیت میان دو متن ادعا کرد.

۰۴ الهام‌گرفته از

لا توحش النفس بخوف الظنون
واغنم من الحاضر أمن اليقين

ای دوست بیا تا غم فردا نخوریم وین یک دم عمر را غنیمت شمریم فردا که از این دیر فنا درگذریم با هفت هزار سالگان سر به سریم

کنار گذاشتنِ هراسِ فردا و غنیمت‌شمردنِ یقینِ همین لحظه — یکی از نزدیک‌ترین بازتاب‌ها به متن عربی در این اجرا.

۰۵ الهام‌گرفته از

أطفئ لظى القلب بشهد الرضاب
فإنما الأيام مثل السحاب

این قافلهٔ عمر عجب می‌گذرد دریاب دمی که با طرب می‌گذرد ساقی غم فردای حریفان چه خوری پیش آر پیاله را که شب می‌گذرد

عمر همچون قافله‌ای در حال گذر است، بی‌آنکه منتظر کسی بماند — تصویری که در متن عربی نیز با ابرهای گذرا بازتاب یافته.

۰۶ پژواک تصویری

أفق خفيف الظل هذا السحر
نادى دع النوم وناغ الوتر

وقت سحر است خیز ای مایهٔ ناز نرمک نرمک باده خور و چنگ نواز کانها که به جایند نپایند بسی وانها که شدند کس نمی‌آید باز

فضای بیداری در سحر و دعوت به دریافتن لحظه، یادآور یکی از شناخته‌شده‌ترین تصویرهای رباعیات خیام است؛ بیشتر شباهتی جوّی و تصویری است تا اقتباسی مشخص.

شناسنامه‌ی اثر

نام اثررباعیات الخیام
خوانندهام‌کلثوم
شعر عربی / اقتباساحمد رامی
آهنگسازریاض السنباطی
الهام‌گرفته ازرباعیات خیام نیشابوری
زبان اجراعربی

یادداشت مقام

جذابیت این اجرا دقیقاً در همان فاصله‌ای است که میان خیامِ فارسی و ام‌کلثومِ عربی شکل گرفته؛ میان فلسفه و طرب، میان پرسش از مرگ و دعوت به زیستن. همین فاصله است که موسیقی را از سرگرمی صرف عبور می‌دهد و به بخشی از حافظه‌ی فرهنگی دو زبان تبدیل می‌کند.

رباعیات الخیام
ام‌کلثوم

نظرات (0)

نظری برای این پُست ثبت نشده است.

New comment

You are replying to a comment